İslam medeniyeti, mülkün asıl sahibinin Cenab-ı Hakk olduğu şuuru üzerine inşa edilmiştir. Kulun elindeki servet, fukaraya ulaştırılmak üzere kendisine tevdi edilmiş bir emanettir. Bu emanetin fıkhi ve ahlaki hudutlarını tayin eden en mühim mali ibadet ise zekâttır. Peki, zekât nedir, kimlere farzdır, nasıl hesaplanır ve zekât kimlere verilir? İpekyolu olarak, bu mübarek arınma ibadetinin tüm esaslarını sizler için derledik.

Zekât Nedir ve Hükmü Nedir?

Lügatte temizlik, arınma, bereket ve çoğalma manalarına gelen zekât; İslam’ın beş temel şartından biridir. Dinen zenginlik ölçüsüne (nisaba) malik olan Müslümanların, yılda bir defa mallarının kırkta birini (%2,5) Kur’an-ı Kerim’de beyan edilen sınıflara vermesi farzdır. Zekât, zengin ile fakir arasında muhabbet köprüleri kurarak toplumsal adaleti ve huzuru tesis eden ilahi bir nizamdır.

Zekât Kimlere Farzdır? (Zekâtın Şartları)

Bir müminin zekât vermekle mükellef olması için şu vasıfları taşıması iktiza eder:

• Müslüman, hür, akıl sağlığı yerinde ve ergenlik (bülûğ) çağına erişmiş olmak,

• Asli ihtiyaçlarının ve borçlarının haricinde nisap miktarı mala sahip olmak,

• Bu malın üzerinden tam bir kameri yılın (354 gün) geçmiş olması.

Nisap Miktarı Nedir? Zekâtla yükümlü olmak için esas alınan zenginlik ölçüsüdür. Bu ölçü; altında 80.18 gram, devede 5, sığırda 30, koyun ve keçide ise 40 adettir.

Zekât Nasıl Hesaplanır?

Zekât miktarını tayin etmek için şu fenni ve fıkhi adımlar takip edilir:

1. Nisap Kontrolü: Mevcut nakit para, altın, gümüş, hisse senedi ve ticaret mallarının toplam değeri hesaplanır. Bu toplam, zekâtın verileceği günkü 80.18 gram altının güncel piyasa değerine ulaşıyor veya geçiyorsa zekât yükümlülüğü doğmuş demektir.

2. Borçların Düşülmesi: Elbette eldeki maldan, varsa kul hakkı olan borçlar düşülür.

3. Oranın Uygulanması: Kalan zekâta tabi mal varlığının %2,5’i (1/40’ı) hesaplanarak hak sahiplerine ulaştırılır.

Örnek Hesaplama: Borçlar çıktıktan sonra zekâta tabi nakit ve ticari mal varlığı 200.000 TL olan bir mümin; bunun kırkta biri olan 5.000 TL’yi zekât olarak teslim etmekle mükelleftir.

Zekât Kimlere Verilir, Kimlere Verilmez?

Zekâtın verileceği zümreler, Tevbe Sûresi’nin 60. âyet-i kerîmesinde sarahatle (açıkça) bildirilmiştir. Zekât ancak şu sınıflara mahsustur:

• Fakirler ve Miskinler: Temel ihtiyaçlarını karşılayamayan, geçim darlığı çeken muhtaçlar,

• Borçlular: Borcu yüzünden darda kalan ve ödeme imkanı bulunmayanlar,

• Yolda Kalmışlar: Memleketinden uzakta kalıp parası veya vasıtası tükenen yolcular,

• Allah Yolunda Olanlar: İlâm-ı kelimetullah için gayret edenler, ilim tahsil eden talebeler,

• Müellefe-i Kulûb: Kalpleri İslam’a ısındırılmak istenenler.

Zekât Kimlere Verilmez?

Bir kimse, zekâtını bakmakla mükellef olduğu birinci derece yakınlarına veremez. Bu doğrultuda; eşe, anne-babaya, büyükanne ve büyükbabalara (usûl), çocuklara ve torunlara (fürû) zekât verilmesi fıkhen caiz değildir. Ayrıca zengin sayılan kimselere ve gayrimüslimlere de zekât teslim edilemez.

Toprağın Zekâtı: Öşür Nedir?

Araziden ve topraktan elde edilen mahsullerin zekâtına fıkıhta öşür (onda bir) denir. Bakara Sûresi 267. âyet-i kerîmesinde buyurulduğu üzere, yerden çıkan nimetlerin zekâtını vermek farzdır.

Öşür ibadetinde cari olan hükümler şunlardır:

• Sulama Usulü: Arazi yağmur, nehir veya kaynak sularıyla masrafsız sulanıyorsa mahsulün onda biri (%10); emek ve masrafla (satın alınan su, motor vb.) sulanıyorsa yirmide biri (%5) öşür olarak verilir.

• Masraflar Düşülmez: Tohum, gübre, işçilik gibi masraflar mahsulden çıkarılmadan brüt miktar üzerinden hesaplama yapılır.

• Zaman ve Şart: Diğer mallarda bir yıl geçme şartı varken, öşürde mahsul topraktan alındığı an borç ödenir. Bir yılda kaç kez mahsul alınırsa, her birinden ayrı ayrı öşür verilir. Arazi sahibinin çocuk veya fakir olması mükellefiyeti düşürmez; zira öşürde itibar şahsa değil, toprağadır.

Cenab-ı Hakk, rıza-i İlahi için verilen zekâtları ve öşürleri, malların bereketlenmesine ve günahların affına vesile kılsın. İpekyolu olarak, bu kadim mali ibadetlerin fıkhi hakikatlerini asalet ve vakarla yarınlara aktarmayı bir vazife addediyoruz.